Dày sừng bã nhờn (Seborrheic Keratosis): Nốt sần sùi lành tính thường gặp

Tóm tắt nhanh (đọc 30 giây)

Dày sừng bã nhờn (seborrheic keratosis) là u lành tính phổ biến nhất của biểu bì, thường xuất hiện ở người trên 40 tuổi dưới dạng mảng sần sùi, màu nâu đến đen, như bị 'dán' lên da. Hoàn toàn lành tính nhưng cần phân biệt với tổn thương sắc tố ác tính khi có thay đổi bất thường.

Bệnh là gì?

Dày sừng bã nhờn là u lành tính phổ biến nhất của biểu bì trong thực hành da liễu, đặc trưng bởi sự tăng sinh của các tế bào sừng chưa trưởng thành. Tổn thương có thể xuất hiện ở hầu hết các vùng cơ thể, ngoại trừ lòng bàn tay và lòng bàn chân, thường gặp nhất ở mặt và phần trên thân mình.

⚠️ Lưu ý quan trọng: Dễ nhầm với "mụn thịt" (skin tag)

Có một thể lâm sàng của dày sừng bã nhờn biểu hiện dưới dạng tổn thương nhỏ có cuống (dạng polyp) ở quanh cổ, dưới vú, hoặc ở nách. Những tổn thương này thường bị gọi nhầm là "mụn thịt" (skin tag) vì hình dạng có cuống tương tự. Điểm phân biệt quan trọng: mụn thịt thật (acrochordon) có bề mặt TRƠN LÁNG, trong khi thể dày sừng bã nhờn này có bề mặt SẦN SÙI, có rãnh. Đây là hai thực thể bệnh học khác nhau (dày sừng bã nhờn xuất phát từ tế bào sừng biểu bì; mụn thịt thật là u xơ-biểu bì) dù bên ngoài có thể trông giống nhau ở cùng vị trí.

Bảng phân biệt nhanh

Tiêu chí	Mụn thịt thật (Acrochordon)	Dày sừng bã nhờn thể cuống
Bản chất mô học	U xơ-biểu bì (fibroepithelial polyp)	Tăng sinh tế bào sừng biểu bì (epidermal keratinocyte)
Bề mặt	Trơn láng	Sần sùi, có rãnh
Màu sắc	Màu da hoặc hơi sậm	Nâu nhạt đến đen, sẫm hơn
Vị trí ưa thích	Cổ, nách, bẹn, mí mắt	Cổ, dưới vú, nách (trùng vị trí)
Liên quan chuyển hóa	Có — đề kháng insulin, béo phì	Không rõ rệt
Điểm cần cảnh giác	Không đặc biệt	Dấu hiệu Leser-Trélat (hiếm, gây tranh cãi)

Nguyên nhân

Các yếu tố góp phần được ghi nhận bao gồm tuổi tác, yếu tố di truyền, và có thể cả tiếp xúc tia UV. Tổn thương có xu hướng tăng dần về số lượng theo tuổi, gần như phổ biến ở người lớn tuổi.

Dấu hiệu nhận biết

• Mảng hoặc nốt sần sùi, hơi gồ lên, như thể được 'dán' lên bề mặt da

• Màu sắc đa dạng: từ nâu nhạt đến đen, đôi khi có vảy dễ bong

• Bề mặt có thể có các lỗ nhỏ li ti (giả nang sừng) khi quan sát kỹ

• Thường không đau, đôi khi ngứa nhẹ hoặc kích ứng nếu cọ xát vào quần áo

• Thể có cuống (ở cổ/nách/dưới vú): bề mặt sần sùi, có rãnh — khác mụn thịt thật có bề mặt trơn láng

Chẩn đoán phân biệt — điểm quan trọng cần lưu ý

Do có màu sắc sẫm và bề mặt bất thường, dày sừng bã nhờn đôi khi cần phân biệt với các tổn thương sắc tố khác, đặc biệt là u hắc tố (melanoma). Bác sĩ da liễu thường dùng soi da (dermoscopy) để xác định các đặc điểm điển hình (giả nang sừng, cấu trúc dạng não) giúp phân biệt rõ với tổn thương ác tính.

Có nguy hiểm không?

Bản chất hoàn toàn lành tính, không có khả năng ác tính hóa. Tuy nhiên có một hiện tượng hiếm gặp và còn nhiều tranh cãi trong y văn gọi là dấu hiệu Leser-Trélat — sự xuất hiện đột ngột của rất nhiều dày sừng bã nhờn trong thời gian ngắn, đôi khi kèm ngứa, được một số tác giả cho là có liên quan đến bệnh ác tính nội tạng (thường gặp nhất là ung thư đường tiêu hóa). Tính giá trị của dấu hiệu này vẫn còn gây tranh cãi trong y văn, nhưng nếu có tình trạng đột ngột nổi rất nhiều tổn thương dạng này, nên đi khám để được đánh giá toàn diện.

Khi nào cần điều trị?

Không bắt buộc điều trị vì bản chất lành tính. Nên khám khi: tổn thương thay đổi nhanh về màu sắc/kích thước/hình dạng (để loại trừ u hắc tố), gây ngứa/kích ứng thường xuyên, hoặc theo nguyện vọng thẩm mỹ.

Xử lý như thế nào?

• Áp lạnh (cryotherapy) bằng nitơ lỏng: phương pháp phổ biến cho tổn thương nông

• Nạo hoặc đốt điện: cho tổn thương dày hơn

• Laser: lựa chọn thẩm mỹ cho một số trường hợp

• Sinh thiết được cân nhắc nếu có bất kỳ đặc điểm nào nghi ngờ ác tính trên lâm sàng hoặc soi da

Những hiểu lầm thường gặp

• 'Cứ nốt nâu đen sần sùi là ung thư da' — sai, dày sừng bã nhờn là nguyên nhân lành tính rất phổ biến của biểu hiện này

• 'Không cần đi khám vì chắc chắn lành tính' — không nên tự chẩn đoán, đặc biệt nếu tổn thương thay đổi nhanh

• 'Mụn thịt ở cổ và dày sừng bã nhờn thể cuống là một' — không hoàn toàn đúng, đây là 2 thực thể bệnh học khác nhau dù dễ nhầm bằng mắt thường (xem mục lưu ý ở trên)

Hỏi đáp nhanh

Có tự biến mất không? Có thể tự thoái triển ở một số ít trường hợp nhưng phần lớn tồn tại lâu dài nếu không can thiệp.

Có lây không? Không, đây không phải bệnh lý truyền nhiễm.

Nguồn tham khảo

• Barthelmann S, et al. Seborrheic keratosis. JDDG. 2023. DOI: 10.1111/ddg.14984

• Seborrheic Keratosis — StatPearls, NCBI Bookshelf

• Seborrheic Keratosis Clinical Presentation — Medscape/eMedicine — mô tả thể lâm sàng dạng polyp dễ nhầm với skin tag

• DermNet NZ — Seborrhoeic keratosis

Nội dung chỉ mang tính định hướng thông tin ban đầu, không thay thế việc khám trực tiếp. Nếu tổn thương thay đổi nhanh về màu sắc/kích thước, hãy đến khám để loại trừ tổn thương ác tính.